Nazywany jest także sakramentem nawrócenia, pokuty i pojednania. Sakramentem nawrócenia, ponieważ sakramentalnie urzeczywistnia Jezusowe wezwanie do nawrócenia; sakramentem pokuty, ponieważ uświęca osobistą i wspólnotową drogę nawrócenia i żalu chrześcijan; sakramentem pojednania, ponieważ wyznanie, czyli spowiedź z grzechów przed kapłanem, jest ważnym elementem tego sakramentu; sakramentem przebaczenia, ponieważ przez kapłańskie sakramentalne rozgrzeszenie Bóg udziela penitentowi „przebaczenia i pokoju” oraz miłości Boga, który przebacza.
Składa się z kilku części:
Pozdrowienie i kapłańskie błogosławieństwo;
Spowiedź, czyli wyznanie i nazwanie grzechów przed kapłanem;
Przyjęcie pokuty;
Kapłańskie rozgrzeszenie;
Uwielbienie i dziękczynienie składane Bogu;
Odesłanie z kapłańskim błogosławieństwem.
Podstawa biblijna
Kościół katolicki biblijny fundament sakramentu spowiedzi znajduje we władzy Jezusa odpuszczania grzechów (por. Ewangelia według św. Marka 2,10; 2,5; Ewangelia według św. Łukasza 7,48), a także w posłaniu, które przekazał swoim uczniom, mówiąc: „Jak Ojciec Mnie posłał, tak i Ja was posyłam — którym odpuścicie grzechy, są im odpuszczone, a którym zatrzymacie, są im zatrzymane.” (J 20,21.23) Udział apostołów we władzy Jezusa odpuszczania grzechów wyprowadza się ze słów Jezusa skierowanych do Piotra: „I tobie dam klucze królestwa niebieskiego; cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane w niebie, a co rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane w niebie.” (Mt 16,19). Dlatego Kościół katolicki uznaje, że pojednania z Kościołem nie można oddzielić od pojednania z Bogiem.
Obrzęd pojednania i szafarze sakramentu
Kościół katolicki i Kościół prawosławny wierzą, że akt pojednania dokonuje się przez wiarę, którą w sposób widzialny wyrażają sakramenty chrztu i pojednania (spowiedzi), przy czym istotna jest rola kapłana jako przedstawiciela Kościoła. Oba te Kościoły wierzą mianowicie, że w sakramencie pojednania, czyli spowiedzi, dokonuje się pojednanie z Bogiem i pojednanie z Kościołem.
Sakrament spowiedzi w nauczaniu katolickim składa się z dwóch istotnych elementów. Pierwszym z nich jest działanie człowieka, który pod wpływem Ducha Świętego się nawraca. Obejmuje ono żal za grzech, spowiedź i pokutę. Drugim elementem jest działanie Boga przez posługę Kościoła, który przez biskupa i jego prezbiterów w imię Jezusa Chrystusa udziela odpuszczenia grzechów i wyznacza sposób zadośćuczynienia. Grzesznik zostaje w ten sposób uzdrowiony i na nowo włączony we wspólnotę Kościoła.
Obowiązek zachowania tajemnicy spowiedzi
Kościół oświadcza, że każdy kapłan, który przyjmuje spowiedź, jest zobowiązany pod groźbą najsurowszych kar (ekskomuniki) zachować tajemnicę grzechów wyznanych mu przez penitenta. Nie wolno mu mówić także o tym, czego podczas spowiedzi dowiedział się o życiu penitenta. Zabronione jest jakiekolwiek nagrywanie czy inne przekazywanie treści spowiedzi. Tajemnica spowiedzi, która nie dopuszcza żadnych wyjątków, nazywana jest „pieczęcią sakramentalną”, ponieważ to, co penitent wyznał kapłanowi, pozostaje „zapieczętowane” w sakramencie. Tajemnica spowiedzi obowiązuje również wszystkich wiernych, którzy znaleźliby się w sytuacji, w której usłyszeliby cudzą spowiedź.
Sens i działanie sakramentu
Sensem i działaniem tego sakramentu jest pojednanie z Bogiem. Ci, którzy przystępują do pokuty ze skruszonym sercem i w religijnym usposobieniu, osiągają „pokój i ukojenie sumienia wraz z silnym pocieszeniem duchowym”. Sakrament pojednania z Bogiem niesie prawdziwe „zmartwychwstanie duchowe”, przywraca godność i dobra życia dzieci Bożych, a najcenniejszym z nich jest przyjaźń z Bogiem. Ci, którzy przystępują do pokuty, otrzymują od Bożego miłosierdzia przebaczenie zniewag wyrządzonych Bogu, a zarazem jednają się z Kościołem. Penitent, któremu przebaczono, jedna się z samym sobą w najgłębszych głębiach swojego istnienia, gdzie odzyskuje własną wewnętrzną prawdę; jedna się z ludźmi, których w jakiś sposób obraził i zranił; jedna się z Kościołem; jedna się z całym stworzeniem. W ten sposób spowiedź nie tylko uzdrawia grzesznika — uzdrawiając jego, uzdrawia także całe ciało Kościoła.
Zadania wiernego podczas spowiedzi
Na pierwszym miejscu jest żal. Jest on „bólem duszy i potępieniem popełnionego grzechu z postanowieniem, że się więcej nie zgrzeszy.” Wyznanie grzechów przed kapłanem stanowi istotną część sakramentu pokuty: „Penitenci powinni wyliczyć na spowiedzi wszystkie grzechy śmiertelne, których są świadomi po dokładnym zbadaniu siebie, nawet jeśli chodzi o grzechy najmniejsze i popełnione jedynie przeciw dwóm ostatnim przykazaniom Dekalogu, ponieważ niekiedy grzechy te ciężej ranią duszę i są niebezpieczniejsze od tych, które popełnia się jawnie”. Kiedy wierni Chrystusa starają się wyznać wszystkie grzechy, jakie pamiętają, niewątpliwie przedkładają je wszystkie Bożemu miłosierdziu, aby zostały im odpuszczone. Ci natomiast, którzy postępują inaczej i świadomie zatajają jakiś grzech, nie przedkładają dobroci Bożej niczego, co kapłan mógłby im odpuścić. Bo „jeśli chory wstydzi się odsłonić lekarzowi ranę, lekarz nie może jej leczyć, ponieważ o niej nie wie.” Zgodnie z przykazaniem kościelnym „każdy wierny, który osiągnął wiek rozeznania, powinien przynajmniej raz w roku wyznać na spowiedzi grzechy ciężkie, których jest świadomy”. „Kto ma świadomość, że popełnił grzech śmiertelny, nie może przyjmować Komunii Świętej, nawet jeśli przeżywa wielki żal, jeśli wcześniej nie otrzymał rozgrzeszenia sakramentalnego.”
Wiele grzechów przynosi szkodę bliźniemu. Trzeba uczynić wszystko, co możliwe, aby tę szkodę naprawić (np. oddać rzeczy skradzione, przywrócić dobre imię temu, kogo się obmówiło, uleczyć zadane rany). Domaga się tego zwykła sprawiedliwość. Ponadto grzech rani i osłabia samego grzesznika, a także jego relacje z Bogiem i z bliźnim. Rozgrzeszenie gładzi grzech, ale nie naprawia wszystkich nieporządków, które grzech wywołał. Grzesznik, uwolniony od grzechu, musi jeszcze odzyskać pełne zdrowie duchowe. Musi więc uczynić coś więcej, by naprawić własną winę — w odpowiedni sposób odpokutować popełnione grzechy.
